Terapia EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing)
Czym jest EMDR
EMDR to metoda psychoterapii traumy. Nazwa oznacza „odwrażliwianie i przetwarzanie za pomocą ruchów gałek ocznych”. Metodę opracowała w Stanach Zjednoczonych amerykańska psycholog Francine Shapiro pod koniec lat 80. XX wieku. Od tego czasu EMDR jest stosowana i badana na całym świecie.
Na jakim założeniu opiera się EMDR
Podstawą EMDR jest model adaptacyjnego przetwarzania informacji. Zakłada on, że mózg ma naturalną zdolność do „trawienia” trudnych przeżyć. Zwykle bolesne doświadczenie z czasem traci ostrość. Pamiętamy, co się stało, ale wspomnienie nie wywołuje już tak silnych emocji.
Czasem jednak ten proces zostaje zablokowany. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy przeżycie było bardzo silne, nagłe albo powtarzało się przez długi czas, na przykład w dzieciństwie. Wtedy wspomnienie zostaje zapisane w pamięci w formie „surowej”, razem z emocjami, wrażeniami z ciała, obrazami i myślami z tamtego momentu. Takie wspomnienie nie musi być stale obecne. Może jednak wracać, gdy coś w teraźniejszości je przypomni, świadomie lub nieświadomie. Wtedy reagujemy tak, jakby zagrożenie działo się teraz: silnym lękiem, napięciem w ciele, wstydem, poczuciem bezradności albo przekonaniem w rodzaju „jestem w niebezpieczeństwie” czy „to moja wina”.
Celem terapii EMDR jest odblokowanie tego procesu. Wspomnienie zostaje przetworzone i włączone w resztę doświadczeń. Wydarzenie nadal jest częścią historii życia, ale przestaje wywoływać tak silne reakcje i mniej wpływa na codzienne funkcjonowanie.
Czym jest stymulacja obustronna
Charakterystycznym elementem EMDR jest tak zwana stymulacja bilateralna (obustronna). Pacjent przez krótką chwilę skupia się na trudnym wspomnieniu i jednocześnie śledzi wzrokiem ruch ręki terapeuty z boku na bok. Zamiast ruchów oczu można stosować naprzemienne dotknięcia (na przykład dłoni lub kolan) albo dźwięki słyszane na przemian w lewym i prawym uchu. Uwaga jest wtedy podzielona: część jest skierowana na przeszłość, a część pozostaje w teraźniejszości, w bezpiecznym gabinecie. To pomaga przyglądać się trudnemu materiałowi bez poczucia całkowitego zanurzenia w nim.
Jak przebiega terapia: osiem faz
Terapia EMDR ma ustaloną strukturę i składa się z ośmiu faz. Nie wszystkie fazy odbywają się na każdej sesji. Niektóre trwają wiele spotkań, inne kilka minut.
- Wywiad i plan terapii. Pierwsze spotkania służą rozmowie o tym, z czym pacjent przychodzi, o jego historii i obecnych trudnościach. Na tej podstawie terapeuta wspólnie z pacjentem ustala, nad jakimi wspomnieniami i sytuacjami będzie toczyć się praca i w jakiej kolejności.
- Przygotowanie. Terapeuta wyjaśnia, na czym polega metoda i czego można się spodziewać. Pacjent uczy się sposobów radzenia sobie z silnymi emocjami, na przykład ćwiczenia „bezpieczne miejsce”. Na tym etapie ocenia się też, czy pacjent ma wystarczające zasoby, by bezpiecznie rozpocząć pracę ze wspomnieniami. Czas trwania przygotowania jest sprawą indywidualną. Dla jednych osób to kilka spotkań, dla innych miesiące, a nawet lata. Dłużej trwa zwykle wtedy, gdy pacjent jest w aktywnym kryzysie, gdy jego codzienne życie jest niestabilne albo gdy trudności wynikają z długotrwałych, wczesnych urazów. Przetwarzanie wspomnień zaczyna się dopiero wtedy, gdy jest to bezpieczne. Dlatego dłuższe przygotowanie nie jest opóźnieniem terapii, tylko jej ważną częścią.
- Ocena wspomnienia. Wybiera się konkretne wspomnienie do pracy. Pacjent określa obraz, który najlepiej je oddaje, negatywne przekonanie na swój temat, które się z nim łączy (np. „jestem bezsilny”), oraz przekonanie, jakie chciałby mieć zamiast niego (np. „teraz mam wpływ”). Określa się też emocje, odczucia w ciele i to, jak bardzo wspomnienie jest obecnie przykre, w skali od 0 do 10.
- Odwrażliwianie. To etap, z którym najczęściej kojarzy się EMDR. Pacjent skupia się na wspomnieniu, a jednocześnie trwa stymulacja obustronna. Po każdej serii następuje krótka przerwa, w której terapeuta pyta, co się pojawiło. Może to być nowy obraz, emocja, odczucie w ciele, inne wspomnienie albo myśl. Nie trzeba niczego opowiadać szczegółowo ani niczego „robić”. Wystarczy zauważać, co się pojawia. Przez cały czas pacjent zachowuje kontrolę: pracę można w każdej chwili przerwać.
- Wzmocnienie pozytywnego przekonania (w terminologii EMDR: instalacja). Gdy wspomnienie przestaje być przykre, wzmacnia się pozytywne przekonanie o sobie, wybrane wcześniej, tak by było bardziej odczuwalne i prawdziwe.
- Skanowanie ciała. Sprawdza się, czy przy myśli o wspomnieniu w ciele zostało jeszcze jakieś napięcie lub dyskomfort. Jeśli tak, również ono jest przetwarzane.
- Zamknięcie. Każda sesja kończy się tak, by pacjent wychodził z gabinetu w stabilnym stanie, nawet jeśli praca nad wspomnieniem nie została jeszcze zakończona. Omawia się też, co może się dziać między sesjami.
- Ponowna ocena. Na początku kolejnego spotkania sprawdza się, jak zmieniło się wspomnienie, nad którym toczyła się praca, i co wydarzyło się w ciągu tygodnia. Na tej podstawie ustala się dalsze kroki.
W EMDR pracuje się nie tylko z przeszłością. Terapia obejmuje też obecne sytuacje, które wywołują trudne reakcje, oraz przygotowanie do sytuacji przyszłych, tak aby można było podejść do nich z nowymi umiejętnościami.
Ile trwa terapia
Długość terapii jest różna i zależy od tego, z czym pacjent przychodzi oraz w jakiej jest sytuacji życiowej. Gdy problem dotyczy jednego, wyraźnie określonego zdarzenia (na przykład wypadku), a pacjent ma dobre oparcie w codziennym życiu, terapia bywa stosunkowo krótka. Gdy trudności wynikają z wielu doświadczeń, zwłaszcza z dzieciństwa, albo gdy pacjent jest w kryzysie, terapia trwa dłużej, a znaczną jej część zajmuje stabilizacja i przygotowanie. Sesje odbywają się zwykle raz w tygodniu i trwają 50 minut.
Co może się dziać między sesjami
Przetwarzanie nie zawsze kończy się wraz z sesją. W kolejnych dniach mogą pojawiać się nowe wspomnienia, sny, wahania nastroju albo większe zmęczenie. To zwykle znak, że proces trwa. Warto zauważać te zmiany i omówić je na kolejnym spotkaniu. W razie potrzeby można korzystać z technik wyćwiczonych w fazie przygotowania.
W jakich trudnościach stosuje się EMDR
EMDR powstała jako metoda leczenia zespołu stresu pourazowego (PTSD) i w tym obszarze ma najmocniejsze potwierdzenie w badaniach. Stosuje się ją także w pracy z innymi skutkami trudnych doświadczeń, takimi jak lęk, napady paniki, fobie, następstwa przemocy, straty i żałoby czy trudnych doświadczeń z dzieciństwa. Zwykle EMDR jest częścią szerszego planu terapii, a nie oddzielną „procedurą”.
Skuteczność
EMDR ma za sobą wieloletnią praktykę kliniczną i liczne badania naukowe. Jest uwzględniana w międzynarodowych wytycznych leczenia PTSD, między innymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), Międzynarodowego Towarzystwa Badań nad Stresem Traumatycznym (ISTSS), brytyjskiego NICE oraz Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Obok terapii poznawczo-behawioralnej skoncentrowanej na traumie jest jedną z metod najczęściej rekomendowanych w leczeniu PTSD.
Bezpieczeństwo
EMDR powinien prowadzić terapeuta, który ukończył certyfikowane szkolenie w tej metodzie. Przed rozpoczęciem przetwarzania wspomnień terapeuta ocenia, czy jest to właściwy moment dla danej osoby. Szczególnej ostrożności i dodatkowego przygotowania wymaga praca z osobami z nasilonymi objawami dysocjacyjnymi, w ciąży, z niektórymi chorobami neurologicznymi lub w ostrym kryzysie życiowym. Dlatego pierwsze spotkania służą dokładnemu poznaniu sytuacji pacjenta.